Triger kayışı motorda oldukça önemli bir görevi olan kritik bir parçadır. Belirli yıl ve kilometre aralıklarda yenilenmesi gerekir ve ihmal edilmesi ve kopması sonucunda motorda çok büyük ve masraflı tamiratlara neden olabilmektedir. Triger kayışı nedir, koparsa ne olur gibi tüm bilinmesi gerekenler yazımızda.
- Triger kayışı nedir?
- Triger kayışı ne işe yarar?
- Triger Kayışı Nedir, Ne İşe Yarar?
- Nasıl kırılır?
- Değiştirilmesi gerektiğini nasıl anlarım?
- Triger Sisteminin Parçaları Nelerdir?
- Triger Kayışı Hangi Aralıklarla Değiştirilmeli?
- Değiştirmezsem ne olur?
- Triger Kayışı ile Triger Zinciri Arasındaki Farklar Nelerdir?
- Triger Kayışı Koparsa Ne Olur?
- Triger Kayışı Koptuğunda Ne Yapılır?
Triger kayışı nedir?
Triger kayışı genellikle ülkemizde bu isim ile adlandırılsa da esas olarak “Timing Belt” yani zamanlama kayışı ve “Camshaft Belt” Egzantrik mili kayışı olarak adlandırılmaktadır. Triger adı ise ingilizce “Trigger” yani tetik kelimesinden gelmektedir. Ancak yaptığı işin karşılığı olarak en mantıklı ismin “Zamanlama kayışı” olduğunu düşünüyoruz.
Motor açısından oldukça hayati bir parça olduğu için hem sağlam hem de uzun ömürlü olması gereklidir. Ayrıca zamanlama işlemi gerçekleştirdiği için de kayma yapmaması gerekir. Bu nedenle dişli bir şekilde genellikle kauçuk ve çelik tel/kumaş kuşak malzemeden kompozit bir yapı şeklinde üretilir. Ayrıca kevlar, aramid ve karbon fiber gibi özel ve dayanıklı malzemelerin de kullanıldığı özel kayışlar mevcuttur. Marka ve modele bağlı olmak üzere genellikle 60.000km-100.000km aralığında değişen bu parçanın zincir tipinde olanları da mevcuttur ve genelde değişim gerektirmez. Ancak otomobil üreticilerinin büyük bir kısmı daha sessiz ve az sürtünme ile çalışan kauçuk triger kayışlarını tercih ederler.
Triger kayışı ne işe yarar?
Triger kayışı krank milinden aldığı hareketi ekzantrik mili ve/veya millerine ileterek supapların açılıp kapanmasına olanak sağlayan bir parçadır. Ayrıca otomobil modeline bağlı olarak motor soğutma sıvısını soğutma sistemi içerisinde döndüren devridaim pompasına da hareket verir. Bu sayede hem egzantrik mili hem de devridaim pompası ihtiyacı olan dönme hareketini elde etmiş olur.
Ancak bu hareket aktarımı rastgele bir şekilde gerçekleşmez. Kayış sisteme takılmadan önce hem egzantrik dişlileri üzerinde hem de krank mili kayış dişlisi üzerinde bulunan çentikler belli bir hizaya getirilir. Bu hiza üretici tarafından belirlenmiştir. Bu hizanın sağlanması sayesinde supaplar doğru zamanda açılıp kapanır. Yanlış monte edilmesi durumunda ise supaplar yanlış zamanlarda açılıp kapanır. Dolayısı ile de motor hasar görebilir.
Eksantrik mili kayışı, zamanlama kayışı gibi isimlerle de anılan triger kayışı, motorun güvenliği ve performansı açısından hayati öneme sahip parçaların başında gelir. Zarar görmesi ya da kopması durumunda motorda telafisi güç arızalar olabileceği için triger kayışı ömrü de oldukça önemli bir konu olmayı başarır. Belli yıl aralıklarında ya da kilometrelerde triger kayışı değiştirme işleminin yapılması bir zorunluluktur. Peki, tam olarak triger kayışı nedir, ne işe yarar, kopunca ne olur?
Triger Kayışı Nedir, Ne İşe Yarar?
Krank milinden aldığı hareketi eksantrik miline ileterek supapların açılıp kapanmasını sağlayan triger kayışı, motor soğutma sıvısından da sorumludur. Birçok otomobil modelinde devridaim pompasının hareket etmesini sağlayarak motor soğutma sıvısının soğutma sistemi içerisinde ilerlemesini sağlar. Yani hem eksantrik miline hem de devridaim pompasına, dönmeleri için ihtiyaç duydukları hareketi verir. Tabii bu hareketi aktarırken belli bir düzene göre ilerler. Nasıl mı?
Krank mili ve eksantrik mili dişlileri belli hizaya getirildikten sonra triger kayışı, bu millerin üzerindeki çentiklere takılır. Hangi aralıklara göre takılacağı, yani kayış ile millerin nasıl hizalanacağı da üretici tarafından belirlenir. Bu hizanın doğru ayarlanması, supapların doğru zamanda açılıp kapanmasını sağlar. Eğer triger kayışı ile miller doğru hizalanmamışsa ya da doğru monte edilmemişse bu, supapların doğru zamanda açılıp kapanmaması anlamına gelir.
Triger kayışı, bir motorun eksantrik mili ve krank milinin hareketini senkronize etmeye çalışan çok sert, lastikli bir kayıştır.
Eksantrik mili, hava ve yakıt karışımının silindirlere girmesine izin veren valfleri döndürür ve açar ve kapatır ve bu işlem, silindir içindeki pistonların hareketini dönme hareketine dönüştüren bileşen olan krank milinin hareketi ile senkronize olmalıdır. şanzımana ve nihayetinde aracı hareket ettiren tekerleklere aktarılır. Eksantrik milinin ve krank milinin hareketinin ‘zamanlaması’ yanlışsa, motorda devasa hasar meydana gelebilir.
Bir zamanlama zinciri, zamanlama kayışı ile tamamen aynı işi yapar, ancak metalik bir makaralı zincirdir. Son derece uzun bir ömre sahip olacak şekilde tasarlanmıştır ve asla değiştirilmesi gerekmeyebilir. Ancak triger kayışı veya herhangi bir hareketli parçada olduğu gibi kırılabilir veya hasar görebilir.
Nasıl kırılır?
Triger kayışı en sık bakım yapılmadığı için kırılır. Triger kayışı kauçuktan yapıldığı için zamanla yıpranacaktır. Motor aşırı derecede sıcak olduğunda, kayışın doğal olarak mukavemetini ve dokusunu kaybetmesine neden olur ve bu da kayışın kopmasına neden olur. Bu nedenle triger kayışı, üreticinin tavsiye ettiği servis planına göre değiştirilmelidir. Bilgiler aracınızın kullanım kılavuzunda özetlenmiştir.
Kırılmanın bir başka nedeni de, soğutma suyu sistemi bakımının yapılmamasından kaynaklanan su pompasının sıkışmasıdır. Su pompası tutukluk yaptığında, viteslerin anında durmasına neden olur ve bu da otomatik olarak kayışın kopmasına neden olur.
Değiştirilmesi gerektiğini nasıl anlarım?
Değiştirmeyi gösteren bazı yaygın işaretler şunlardır:
- Bayi, zamana ve kilometreye göre değiştirme önerir
- Su pompası kaçağı
- Motor marş ediyor ama çalışmıyor
- Başlangıçta kayış soğukken, triger gergisinden bir tıkırtı sesi duyulacak, ancak ısındığında kaybolacaktır.
- Zamanlama gergi kaçağı
- Bir motor teklemesi ve kaba çalışma
Triger Sisteminin Parçaları Nelerdir?
- Triger kayışı: Krank milinin hareketini egzantrik miline iletir.
- Gergi bilyesi: Triger kayışının istenilen şekilde gerdirilmesine yarar.
- Devridaim pompası: Motor soğutma sıvısını sistemde döndürür.
Farklı marka ve modellere göre küçük değişiklikler gösterse de triger sisteminin parçaları yukarıdaki üçlüdür. Bir arada satılan ve aynı anda yenilenen bu parçalardan herhangi birinin sorun çıkarması, sistemin değiştirilmesini gerekli kılar. Çünkü sadece bilyenin ses yapıyor olması ya da kayışın eskimiş olması nedeniyle yaşanacak problem, kısa sürede bütün sistemin işlevini yitirmesine neden olur. Yani sadece arızalı parçayı değiştirmek yerine sistemin tamamını yenilemek hem can hem de araç güvenliği için en iyi seçim olacaktır.
Triger Kayışı Hangi Aralıklarla Değiştirilmeli?
Motor ve doğal olarak araç için bu kadar hayati bir görev üstlenen triger kayışı ve bütün sistem, belli dönemlerde değiştirilmelidir ki arabanın kullanım ömrü sağlıklı bir şekilde uzasın. Bu noktada iki tane soru devreye girer: İlki, “Triger kayışı ne kadar sürede yenilenmeli?”, ikincisi ise “Triger kayışı kaç km’de değiştirilir?”
Bunun iki farklı şekilde soruluyor olmasının sebebi, triger kayışının ömrünün iki farklı şekilde belirleniyor olması. Yani hem kullanım süresine göre hem de kullanıldığı mesafeye göre bir son kullanma tarihi bulunur.
Marka ve modele göre değişim gösterse de triger kayışının kullanım süresi ortalama 3 yıldır. Bu süre dolduğunda, herhangi bir belirgin hasar görülmüyor olsa bile sistemin yenilenmesi gerekir. Ayrıca yapılan kilometreye göre de triger kayışı değiştirilir. Yine marka ve modele göre farklılık gösterse de 90 bin ile 100 bin km’de bir, triger kayışının değiştirilmesi gerekir.
Genellikle kauçuk ve çelik tel/kumaş kuşak malzemeden kompozit bir yapı şeklinde üretilen triger kayışının ayrıca kevlar, aramid ve karbon fiber gibi özel ve dayanıklı malzemelerden üretilen versiyonları da mevcut. Bu ürünler daha dayanıklı bir yapı sunar ve kaymayı önler. Yine de eğer 100 bin km yapılmamışsa bile 3 yılın sonunda sistemi değiştirmek gerekir.
Değiştirmezsem ne olur?
Triger kayışı değiştirilmezse daha pahalı hale gelebilir. Triger kayışı koparsa, aracın çekilmesi gerekecektir. Takılmış bir triger kayışının sonuçları binlerce dolara mal olabilir. Ayrıca, valfler motoru bükebilir ve bozabilir, bu da motorun değiştirilmesine neden olabilir.
Triger Kayışı ile Triger Zinciri Arasındaki Farklar Nelerdir?
Ağırlıklı olarak kauçuk malzemeden üretilen triger kayışının dışında triger zinciri olarak adlandırılan bir seçenek daha bulunur. Kayışa göre çok daha uzun km mesafelere dayanıklı ve km’ye dayalı zincir kopması durumunun çok nadir yaşandığı triger zincirinin bu avantajlarına rağmen daha az tercih edilmesinde bazı dezavantajlar etkilidir.
- Uzun mesafelerde çalışan triger zincirinde, dişli aşınması görülür. Bu da belli bir kullanımın ardından miller ile zincir arasındaki hizanın bozulmasına yol açabilir.
- Triger zincirinin uzaması da yaşanabilecek olumsuz durumlar arasındadır. Bu da “Triger kayışı ses yapar mı?” sorusunu akıllara getirir. Çünkü triger zinciri uzadıkça motor sesine ek olarak belirgin bir ses meydana gelir.
- Triger zincirini uzun süre gergin tutmak, rayların ve dişlilerin aşınmasına da neden olabilir.
Triger Kayışı Koparsa Ne Olur?
Belli bir düzen içerisinde hareket eden triger sisteminin arızalanması, yani triger kayışının kopması durumunda motor çok ciddi hasar görecektir. Bir zincirin halkası gibi bir arada çalışan krank mili, eksantrik mili ve supaplar, triger kayışı koparsa eş zamanlı olarak hasar görür ve motor iflas noktasına gelir. Triger kayışının kopması durumunda:
- Supap zamanlaması bozulur,
- Zamanlaması bozulan supaplar kapalı olması gerekirken açık kalır,
- Açık supaplara pistonlar çarpar,
- Pistonların çarpması sonucu supaplar eğilir ve pistonlar hasar görür,
- Supap ve pistonların bağlantılı olduğu tüm parçalarda zorlanmalar meydana gelir,
- Büyük bir gürültünün ardından motor durur.
Triger kayışının kopmasının ardından araba çalışmaz. Ancak siz kontağı çevirmeye devam ettikçe bağlantılı parçalar zorlanmaya devam edecektir. Bu da piston, krank mili, supap, yakıt sistemi gibi parçaların bir daha kullanılamayacak boyutta zarar görmesine neden olabilir. Peki, triger kayışı koptuğu zaman ne yaparsanız büyük bir zarara uğramanın önüne geçersiniz?
Triger Kayışı Koptuğunda Ne Yapılır?
Trafikteyken triger kayışı koparsa sakince arabayı en sağa ya da uygun bir yere çekip park etmelisiniz. Çünkü triger kayışı koptuktan sonra motoru çalıştırmaya çalışmak, ağır zararları beraberinde getirir. Bir sorun olduğunu düşünüyorsanız ancak kayışın kopup kopmadığından emin değilseniz yine aracı sağa çekip park edin ve kaputu açıp kontrol edin. Genellikle triger kayışının uç kısımları ya da kopan lastiğin parçaları görülür. Bunun dışında triger kayışının koptuğunu anlamak için birkaç işarete daha dikkat edebilirsiniz. Motordan çok farklı sesler gelmesi ve egzozdan siyah dumanlar çıkması, çoğu zaman triger kayışında bir sorun olduğunun habercisidir. Bu işaretleri alır almaz sağa çekip motoru durdurmak ve yol yardım ekiplerine haber vermek gerekir. Bu sayede motora ağır zararlar vermekten kurtulabilirsiniz.
