Hemen hemen her otomobil markası, kendi araçlarındaki şanzımana farklı bir isim veriyor. Ancak bu vites çeşitlerinin çoğu aynı özelliklere sahip. Yazımızda şanzıman çeşitlerine değinip, genel özelliklerini inceliyoruz.
- Manuel Vites
- Tek Kavramalı Yarı Otomatik
- Çift Kavramalı Yarı Otomatik
- Tork Konvertörlü Tam Otomatik
- CVT
- Vitessiz Otomobiller
Manuel Vites
Vites değişikliklerini, sürücünün manuel olarak yapmasını gerektiren vites kutusu manuel şanzımandır. Bu şanzıman çeşidinin en karakteristik özelliği, gaz ve fren pedallarına ek olarak üçüncü bir debriyaj pedalına sahip olmasıdır.
Debriyaj, motor çıkış şaftıyla şanzımanı birleştiren baskı balatalarını birbirinden ayırmaya yarar. Ayrılma gerçekleştikten sonra vites atılır ve debriyaj bırakılarak yola devam edilir.
5 ileri, 6 ileri gibi çeşitleri bulunan manuel şanzıman en ucuz vites çeşididir. Usta bir sürücünün elindeyse en fazla yakıt ekonomisi sunan şanzımandır. Birçok kişi için keyiflidir ve sürücüye bağlı olmakla birlikte hızlı vites geçişlerine sahiptir.
Çok az bakım gerektirir ve neredeyse tamamen sorunsuzdur. Tek dezavantajı sol ayağınızla sürekli debriyaj pedalına basmak zorunda olmanız.
Günümüzde özellikle üst segment araçlarda yerini tamamen otomatiklere bırakmış durumda ve her geçen gün üretimi daha da azalıyor.
Tek Kavramalı Yarı Otomatik
Bu vites çeşidi, sıradan bir manuel şanzımanın otomatikleştirilmiş versiyonu gibi düşünülebilir. Sistem baskı plakalarını kendisi ayırır ve vitesi kendisi değiştirir. Diğer otomatiklerde olduğu gibi arabada debriyaj pedalı bulunmaz.
Bu şanzıman yavaş ve sarsıntılı vites geçişleriyle bilinir. Ayrıca yakıt ekonomisi açısından da pek verimli sayılmaz. Diğer vites türleri karşısında ucuzluğu dışında bir cazibesi olmadığı için çok tercih edilmiyor.
Günümüzde ucuz otomatik araç üretmek isteyen Fiat ve Dacia dışında tek kavramalı yarı otomatik şanzımanı kullanan pek marka kalmadı. Fiat’ta Dualogic, Dacia’da Easy R ismiyle kullanılan şanzımanlar tek kavramalı yarı otomatiktir.
Çift Kavramalı Yarı Otomatik
Çift kavramalı şanzıman, iki tane şaft ve bunları idare eden iki ayrı kavramadan oluşur. 7 vitesli bir çift kavramalı şanzımanda, 1, 3 , 5 ve 7 numaralı vitesler bir şaftta, 2, 4 ve 6 numaralı vitesler diğer şaftta bulunur.
Vites değiştirme işlemi diğer şaft üzerinden gerçekleştirildiği için çok hızlı ve hissedilemeyecek kadar sarsıntısız vites geçişleri yapar.
En büyük avantajları hızlı ve sarsıntısız vites geçişlerine ek olarak, en az bir manuel kadar verimli olmasıdır. Ayrıca performanslı kullanımda da oldukça keyiflidir.
Ancak bu üstün özelliklerinin yanında bir de kötü özelliği var. Bu vites çeşidi, kompleks yapısının bir getirisi olarak arıza çıkarmaya daha müsaittir.
Avantajlarından dolayı alt ve orta segmentlerdeki birçok otomobilde çoğu marka bu şanzımanı kullanmaktadır.
- Volkswagen Grubu’ndaki DSG,
- Fiat ve Nissan’daki DCT,
- Renault EDC,
- Audi S-Tronic,
- Ford Power Shift, çift kavramalı yarı otomatik şanzımana örnektir.
Tork Konvertörlü Tam Otomatik
Tork konvertörlü şanzımanlar, tam otomatik şanzımanların ilk örneğidir. Yarı otomatiklerdeki gibi motoru şanzımandan ayırmak için baskı plakaları ve debriyaj sistemi bulunmaz.
Bunun yerine tork konvertörü adı verilen, biri motor diğeri şanzıman tarafında bulunan iki pervane ve bunların arasındaki sıvıdan oluşan kapalı kutu bir sistem kullanır.
Bu vites çeşidi, çift kavrama kadar olmasa da hızlı vites değiştirir, ayrıca verimli ve konforludur. Sorunsuzdur ve trafiğin yoğun olduğu yerlerde kullanıma uygundur.
- Peugeot ve Citroen’deki EAT8,
- Audi Tiptronik,
- Mercedes-Benz G-Tronic,
- Volvo Geartronic,
- BMW için ZF’in ürettiği şanzımanlar, tork konvertörlü tam otomatik şanzımandır.
CVT
CVT’nin açılımı sürekli değişken şanzımandır. Bu şanzımanı diğerlerinden ayıran şey vites değişiminin olmamasıdır. Motor ve tekerlekler arasındaki bağlantı hiç kopmadan, şanzımanın yapısındaki kasnak oranları değiştirilerek arabanın hızlanması sağlanır.
CVT şanzıman ucuz, hafif, basit ve sorunsuz olmasıyla meşhurdur. Her zaman aracı ideal devirde tutmaya imkan veren yapısı sayesinde çok verimlidir. Ayrıca vites geçişi diye bir şey olmadığı için oldukça konforludur.
Bu şanzımanla ilgili olarak sadece sürüşünün keyifsiz olması ve gaz tepkilerinin biraz yavaş olmasından şikayet edilir.
Özellikle Japon otomotiv üreticileri olan Toyota, Subaru, Honda gibi markalar tarafından sık tercih edilir. Toyota’da Multidrive S, Nissan ve Renault’da ise X-Tronic olarak isimlendirilen şanzımanlar CVT’dir.
Vitessiz Otomobiller
Aslında bu başlık bir vites çeşidini ifade etmiyor. Ancak elektrikli otomobiller gün geçtikçe daha da hayatımıza girmeye başladığı için bu başlığı da yazma gereği gördüm.
Elektrikli otomobillerde, elektrik motoru arada herhangi bir vites kutusu bulunmadan doğrudan tekerlere bağlanır. Buna imkan veren şey ise, bu motorların her zaman maksimum tork üreterek çalışıyor olmaları.
Bu sayede elektrikli araçlar her zaman daha verimli ve daha hızlıdır.
